Σύντροφοι όλων των γλωσσών

waterloo_bridge_1814

http://sarantakos.wordpress.com/

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες στην κυριακάτικη Αυγή, στη στήλη μου “Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία”, η οποία κανονικά δημοσιεύεται την πρώτη Κυριακή κάθε μήνα αλλά αυτή τη φορά μετατέθηκε για τεχνικούς λόγους. Στην εδώ δημοσίευση έχω κάνει μερικές δευτερεύουσες προσθήκες. Η εικόνα είναι από το εξώφυλλο της αγγλικής έκδοσης του βιβλίου του Ρέμαρκ “Τρεις σύντροφοι” (Drei Kameraden).

200px-threecomradesΌπως και τον περασμένο μήνα, που είχαμε μιλήσει για την αλληλεγγύη, έτσι και στο σημερινό μας σημείωμα θα αναφερθούμε σε μια λέξη που θα μας χρειαστεί και που θα θέλαμε να ακούμε συχνότερα, τη λέξησυντροφικότητα και, μαζί μ’ αυτήν, τη λέξη σύντροφος. Κι αν η συντροφικότητα είναι λέξη σύγχρονη, του εικοστού αιώνα, ο σύντροφος μάς έρχεται από την κλασική αρχαιότητα: είναι αυτός που ανατράφηκε μαζί με κάποιον άλλον, που συνδέεται στενά μαζί του, ο συμπαραστάτης· και ήδη από την αρχαιότητα έχει πάρει και μεταφορικές σημασίες, όπως στη γνωστή αποφθεγματική φράση του Δημάρατου που μας παραδίδει ο Ηρόδοτος, ότι «τη Ελλάδι πενίη … σύντροφος εστί», η φτώχεια είναι συνυφασμένη με την Ελλάδα.

Στα νεότερα χρόνια η λέξη πήρε διάφορες επιπλέον σημασίες, έτσι σύντροφος ονομάστηκε ο συνεταίρος, και συντροφία η εμπορική εταιρεία, με την συχνή παλιότερα συντομογραφία Σία, π.χ. Γεωργόπουλος και Σία. Σύντροφος λέγεται και αυτός που ζει μαζί μας, με τον οποίο συνδεόμαστε με ιδιαίτερη συναισθηματική σχέση, το ταίρι μας, ο/η σύζυγος κάποτε, ιδίως όταν λέμε για τον σύντροφο της ζωής μας, αλλά και ο ερωτικός σύντροφος, ενώ τελευταία, όλο και περισσότερο, η λέξη «σύντροφος» χρησιμοποιείται στον Τύπο για οποιαδήποτε ερωτική σχέση εκτός γάμου, όχι απαραίτητα μακρόχρονη. Και βέβαια, η λέξη «σύντροφος» είναι προσφώνηση ανάμεσα σε μέλη κομμουνιστικών, αριστερών και σοσιαλιστικών κομμάτων ή κινημάτων.

Με αυτή τη σημασία, του ομοϊδεάτη και του συναγωνιστή, η λέξη «σύντροφος» πρέπει να εμφανίστηκε στη γλώσσα μας στα τέλη του 19ου αιώνα. Την έχω συναντήσει στην αναρχοσοσιαλιστική εφημερίδα Επί τα Πρόσωτο 1896: «Αι ιδέαι ημών διαδίδονται αθορύβως εις πάσας τας πόλεις και κωμοπόλεις της μικράς ταύτης γωνίας της Γης. Εν Αθήναις οι σύντροφοί μας εργάζονται απαύστως», διαπίστωνε με ικανοποίηση ένα άρθρο. Πάντως, οι συνδικαλισμένοι εργάτες στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα συνηθίζουν να αλληλοαποκαλούνται «αδελφοί», ενώ υπάρχει και το «πολίτης», στους πρώτους σοσιαλιστές του Καλλέργη και του Δρακούλη. Εννοείται ότι όταν ιδρύεται το 1918 το ΣΕΚΕ, υιοθετεί από την πρώτη στιγμή την προσφώνηση «σύντροφοι», το ίδιο και το ΚΚΕ, ενώ τη λέξη τη χρησιμοποιούν και οι αντίπαλοι για να αναφερθούν ειρωνικά στους κομμουνιστές (π.χ. «τα συντρόφια»). Το ΕΑΜ στην Εθνική Αντίσταση προτίμησε το «συναγωνιστής» (λέξη που τη μιαίνουν σήμερα οι Χρυσαβγίτες που την έχουν υιοθετήσει), ενώ στα μεταπολεμικά χρόνια η ΕΔΑ διάλεξε το «φίλος». Μετά τη μεταπολίτευση όλα τα αριστερά κόμματα υιοθέτησαν το «σύντροφος», μαζί και το ΠΑΣΟΚ που έσπευσε να οικειοποιηθεί τα σύμβολα της αριστεράς –και την προσφώνηση αυτή τη διατηρούν ακόμα και σήμερα· οφείλουμε πάντως να αναγνωρίσουμε στο ΠΑΣΟΚ ότι εμπλούτισε την παραπολιτική ορολογία με τον όρο «συντροφικά μαχαιρώματα».

Στα ελληνικά η λέξη «σύντροφος», με τη σημασία που μας ενδιαφέρει, αποτελεί μεταφραστικό δάνειο, μάλλον από το ιταλικό compagno, που προέρχεται από το υστερολατινικό companio κι αυτό από τα λατινικά cum (συν) και panis (ψωμί), δηλαδή αυτός με τον οποίο τρώμε μαζί ψωμί· στην ίδια λέξη ανάγεται και η δική μας ταπεινή κομπανία, αλλά και το αγγλικό company. Η ιταλική λέξη, μαζί με άλλες αντίστοιχές της εμφανίστηκαν με τη σημασία αυτή από τα μέσα του 19ου αιώνα όταν οι σοσιαλιστές της Ευρώπης αναζήτησαν μια προσηγορία περισσότερο εξισωτική αλλά και πιο οικεία από τα ταξικά monsieur, sir και τα λοιπά. Τα μέλη του συμβουλίου της (πρώτης) Διεθνούς Ένωσης των Εργαζομένων, στη δεκαετία του 1860, προτιμούσαν την προσηγορία «πολίτης», αλλά ήδη από τότε εμφανίζεται και το «σύντροφος» σε κείμενα ιδίως ιταλικά. Στα αγγλικά η αντίστοιχη λέξη είναι comrade, ομόρριζη με τη γαλλική camarade, που ανάγονται και οι δύο, μέσω ισπανικών, στο λατινικό camara, (και αυτό στο ελληνικό καμάρα). Είναι δηλαδή οι camarades αυτοί που μοιράζονται το ίδιο δωμάτιο, ιδίως τον ίδιο θάλαμο στο στρατό («καμαράντ» αλληλοαποκαλούνταν και οι κρατούμενοι στα ναζιστικά στρατόπεδα, θα το θυμάστε ίσως από τους στίχους του Καμπανέλλη στο Μαουτχάουζεν του Μίκη -εδώ το τραγούδι “Ο Αντώνης” και εδώ η ιστορία για τη γέννησή του).

Και στα γερμανικά υπάρχει το Kamerad αλλά το αντίστοιχο της κομματικής προσηγορίας είναι το Genosse (γκενόσε), που σημαίνει περίπου αυτόν που απολαμβάνει το ίδιο πράγμα μαζί μας, ενώ οι Ισπανοί και οι ισπανόφωνοι λατινοαμερικάνοι έχουν το compañero (κομπανιέρο), ομόρριζο με το ιταλικό που είδαμε και πολύ γνωστό λόγω Κούβας. Διάσημο έχει γίνει και το ρωσικό товарищ (ταβάριτς), που ανάγεται σε μια λέξη товар, παλαιοτουρκικό δάνειο, που σήμαινε κατά περιόδους «στρατόπεδο» και «εμπόρευμα», άρα η αρχική σημασία της λέξης θα ήταν ο συστρατιώτης ή ο συνεταίρος.

Σύντροφοι από πολλές γλώσσες, σύντροφοι από πολλές χώρες, λέξεις που θα χρειαστεί να ξανακουστούν τώρα, με την ολομέτωπη επίθεση του κεφαλαίου κατά της εργασίας σε όλο τον κόσμο και σε όλη την Ευρώπη… καιρός να ξεσκονίσουμε τα αγωνιστικά λεξικά μας.

 

http://sarantakos.wordpress.com/2013/03/11/syntrofoi/

Advertisements
Explore posts in the same categories: Νίκος Σαραντάκος

Ετικέτες: ,

You can comment below, or link to this permanent URL from your own site.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: