»Εσύ; τι ακτίνα στροφής έχεις;»

tsabikos_2009_11_1ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΜΑΤΙΕΣ

«Δεν αρκεί λοιπόν μια ράμπα για να κάνεις ένα χώρο προσβάσιμο, πρέπει να έχεις στο μυαλό σου πώς θα προσφέρεις μια ποιοτική χωρική εμπειρία, ένα περιβάλλον που θα μπορεί να χρησιμοποιεί και να χαίρεται, που θα εκπληρώνει τα όνειρα και τις προσδοκίες του, ένας άνθρωπος και όχι ένα απρόσωπο αντικείμενο με μια συγκεκριμένη ακτίνα στροφής.» 

Του Τσαμπίκου Πετρά*

«Πριν από αρκετούς αιώνες ο ανθρώπινος πολιτισμός έστελνε τα ανάπηρα παιδιά στον Καιάδα. Πριν από μόλις 100 χρόνια τα έκρυβε μέσα στα σπίτια, για να αποφύγει το στιγματισμό από τον κοινωνικό περίγυρο.Η ανάπτυξη της ιατρικής και της τεχνολογίας τον τελευταίο αιώνα μας επιτρέπει να επιβιώνουμε με τον ένα ή τον άλλο τρόπο από πολέμους, ατυχήματα και ασθένειες. Και αν κάποτε ο ανθρώπινος πολιτισμός αναφερόταν στα άτομα με κάποια αναπηρία, σε «αυτούς», ως μεμονωμένα περιστατικά που δεν ανεχόταν και απέρριπτε ή στιγμάτιζε, σήμερα πρέπει να σκεφτούμε περισσότερο από ποτέ ότι «αυτοί» μπορεί να είναι οι συγγενείς μας, οι φίλοι μας, οι γονείς μας. «Αυτοί» ενδέχεται στο μέλλον να είμαστε ακόμα και «εμείς». Σήμερα λοιπόν, οφείλουμε να δημιουργήσουμε μια «κοινωνία για όλους [1] ».

Η διερεύνηση του ανθρώπινου μέτρου αποτελεί σημαντικό σημείο αναφοράς για την αρχιτεκτονική που ξεκινάει από τον άνθρωπο και κτίζει για αυτόν και συνδέεται αναπόφευκτα με το ανθρώπινο σώμα.

Στους νεώτερους χρόνους, κατά την περίοδο της αναγέννησης και της εγκαθίδρυσης της ορθολογιστικής σκέψης, ο Βιτρούβιος συσχετίζει τις αναλογίες των αρχαίων ελληνικών ναών με τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος .[2]

Η επιστημονική μελέτη του ανθρώπινου σώματος ως αντι-κείμενο δηλώνεται λίγο αργότερα μέσα από ένα νοητικό σχήμα μαθηματικών σχέσεων από το Leonardo Da Vinci. Ο Άνδρας του Βιτρουβίου τον οποίο μελέτησε και σχεδίασε ο Leonardo Da Vinci στον πίνακα «Canon of Proportions” [3] (μτφ. Κανόνας αναλογιών), ορίζει εκείνο το επιστημονικό εργαλείο που δύναται να ελέγξει και να καθορίσει το «ιδανικό» ανθρώπινο σώμα και ενδεχομένως τον ιδανικό άνθρωπο.

Η μεθοδική προσέγγιση των μετρικών στοιχείων και των υλικών διαστάσεων του ιδανικού σώματος αποτέλεσε επιπρόσθετα και ένα από τα βασικά εργαλεία που χρησιμοποίησαν οι αρχιτέκτονες για να αποδώσουν στα κτίρια τους το ανθρώπινο μέτρο.

Τα εργαλεία αυτά στην πάροδο των αιώνων εξελίχθηκαν σε πρότυπα μετρικά συστήματα, που περιγράφουν το ανθρώπινο σώμα, καθορίζουν το ανθρώπινο μέτρο και άρα μπορούν να καθορίσουν τον ανθρώπινο χώρο. Η υπόθεση αυτή επιβεβαιώνεται και από νεώτερες προσεγγίσεις όπως την ανάλυση του Zeising ή το Modulor του Le Corbusier .

Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι οι τεχνικές προδιαγραφές σχεδιασμού είναι ένα επιστημονικό εργαλείο που κληρονομήσαμε από τον ορθολογισμό του Δυτικού πολιτισμού.

Με βάση αυτό το εργαλείο έχει καθοριστεί σήμερα ένα υπέρογκο πλήθος τεχνικών προδιαγραφών σχεδιασμού, το οποίο καθορίζει και ελέγχει την εργονομία του χώρου και αποτελεί απαραίτητο γνωστικό πεδίο για κάθε σύγχρονο αρχιτέκτονα.

Η θεώρηση του ανθρώπινου σώματος από τη δεκαετία του ’60 παρ’ όλα αυτά, αρχίζει να μεταβάλλεται.

Η μεταβολή αυτή σκιαγραφείται και από τη διακήρυξη για την «κοινωνία για όλους»[4], η οποία βρίσκει τις ρίζες της στο Σκανδιναβικό φονξιοναλισμό του ’50 και στον εργονομικό σχεδιασμό του ’60.

Η θέση της διακήρυξης υποστηρίζει ότι στην Ευρώπη η ανθρώπινη ποικιλία όσον αφορά την ηλικία, την καλλιέργεια και την ικανότητα είναι μεγαλύτερη από ποτέ.

Παράγοντες που σχετίζονται με τις νέες κοινωνικοπολιτιστικές συνθήκες δύνανται να μεταβάλλουν το ανθρώπινο σώμα με αποτέλεσμα ο σύγχρονος άνθρωπος να χρειάζεται να συνεχίζει τη ζωή του με κάποια ειδική ανάγκη. Είναι μια δημιουργική και ηθική πρόκληση κατά αυτόν τον τρόπο, όσοι ασχολούνται με το σχεδιασμό, να βασίζουν τα σχέδια τους στις αρχές τις περιληπτικότητας. Η νέα «κοινωνία για όλους», μέσω του «Σχεδιασμού για όλους», είναι μια κοινωνία ισότητας που το δομημένο περιβάλλον σε όλες του τις εκφάνσεις είναι προσβάσιμο για όλες τις κοινωνικές ομάδες.

Στην προσπάθεια νε σχεδιάσουμε ένα τέτοιο δομημένο περιβάλλον που δίνει ίσες ευκαιρίες συμμετοχής σε κάθε κοινωνική δραστηριότητα, τα εργαλεία του παρελθόντος που διερευνούσαν επίμονα τις μετρικές σχέσεις και τις υλικές διαστάσεις του ανθρώπινου σώματος, είναι πλέον ανεπαρκή.

Η εφαρμογή του «Σχεδιασμού για όλους» απαιτεί την συνειδητοποιημένη ανάλυση των ανθρώπινων αναγκών και προσδοκιών και απαιτεί την συμμετοχή του τελικού χρήστη σ’ όλα τα στάδια της σχεδιαστικής επεξεργασίας.

Νέα εργαλεία που σχετίζονται με τον τρόπο επικοινωνίας χρήστη – αρχιτέκτονα, με την διερεύνηση της αλληλεπίδρασης του χρήστη με το περιβάλλον και ενδεχομένως ακόμα και με την διερεύνηση της ψυχολογίας του χρήστη αναφορικά με αυτό, είναι απαραίτητα για να προσεγγίσουμε εκ νέου αυτή την πρόκληση.

– Με λίγα λόγια, υπάρχει μια έντονη σχέση ανάμεσα στα εργαλεία που χρησιμοποιεί ο αρχιτέκτονας για να εκφράσει το ανθρώπινο μέτρο στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και στην πολιτιστική θεώρηση του ανθρώπινου σώματος, κάθε εποχής. Αναγνωρίζοντας λοιπόν την μεταβολή της πολιτιστικής θεώρησης του «ιδανικού» ανθρώπινου σώματος της περιόδου της Αναγέννησης προς μία σύγχρονη «κοινωνία για όλους», επιβάλλεται και επαναπροσδιορισμός των εργαλείων του σύγχρονου αρχιτέκτονα για την προσέγγιση του ανθρώπινου μέτρου και την έκφραση του στον σύγχρονο αρχιτεκτονικό χώρο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα που αποδεικνύει την παραπάνω υπόθεση είναι το φαινόμενο της ράμπας. Η αποκλειστική θεώρηση της ράμπας ως στοιχείο προσβασιμότητας ατόμων με κινητικά προβλήματα, που αποτελεί απλά ένα στοιχείο ανισόπεδης πρόσβασης με μια συγκεκριμένη κλίση, δεν καθιστά απαραίτητα προσβάσιμο ένα χώρο ακόμα και αν εκπληρώνει τις τεχνικές προδιαγραφές σχεδιασμού του. Παραδείγματος χάρη, μια ράμπα που βρίσκεται στην πίσω πόρτα ενός δημόσιου κτηρίου, τη στιγμή που στην κεντρική είσοδο υπάρχει μια μεγαλοπρεπής σκάλα, αποτελεί μια σαφή δήλωση ότι τα άτομα με κινητικά προβλήματα μπορεί να μην εξαιρούνται από τη συμμετοχή σε μια δημόσια δραστηριότητα αλλά διαχωρίζονται από το κοινωνικό σύνολο σε «αυτούς» που δεν είναι ικανοί. Η ψυχολογική διάσταση αυτής της δήλωσης μάλλον εντείνει τον κοινωνικό αποκλεισμό παρά καλεί σε ένα χώρο ισότιμα προσβάσιμο.

Πιο συγκεκριμένα θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε ένα ανάλογο παράδειγμα στο σχεδιασμό θεάτρων, όπου τις περισσότερες φορές προβλέπεται στο ανώτερο σημείο της πλατείας ένας πιο διευρυμένος χώρος για άτομα με κινητικά προβλήματα. Η προχειρότητα του σχεδιασμού φαίνεται από το γεγονός ότι πρόκειται απλά για ένα πλάτωμα χωρίς καμία ποιοτική συνθήκη εμπειρίας. Πρόκειται για ένα χώρο συγκέντρωσης της συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας ο οποίος δε λαμβάνει υπόψη ότι ενδεχομένως θα ήθελαν και «αυτοί» να κάθονται δίπλα στα γνωστά τους πρόσωπα και όχι από πίσω τους ή ενδεχομένως να επιζητούσαν ακόμα και πρόσβαση στο χώρο της σκηνής, ως πιθανοί ομιλητές. Για άλλη μια φορά η πρόθεση για την δημιουργία προσβάσιμου χώρου δεν αρκεί.

Παρόμοια φαινόμενα όπως αυτά που αναφέρθηκαν υπάρχουν αμέτρητα και σκοπός δεν είναι να παρουσιαστούν εκτενώς. Είναι σημαντικό να αντιληφθούμε ότι η επιφανειακή προσέγγιση των προδιαγραφών προσβασιμότητας – όπως ράμπες, ακτίνες στροφής αμαξιδίων, οδηγοί όδευσης τυφλών, χειρολισθήρες κτλ. – ως ικανά και όχι ως αναγκαία στοιχεία σχεδιασμού, ως εργαλεία εν προκειμένω, προφασίζονται ότι παρέχουν ένα χώρο προσβάσιμο αλλά τελικά αποτυγχάνουν.

Σκοπός της Αρχιτεκτονικής είναι να εκφράζει τα υψηλότερα ιδανικά της κοινωνίας από την οποία πηγάζει [5] . Ο «Σχεδιασμός για όλους» δεν είναι άλλο ένα εμπόδιο που πρέπει να υπερβούν οι αρχιτέκτονες χρησιμοποιώντας τεχνολογικά εξελιγμένες επιλύσεις, αλλά πολύ περισσότερο ο επαναπροσδιορισμός του τρόπου σκέψης με τον οποίο σχεδιάζουμε το δομημένο περιβάλλον.

«Δεν αρκεί λοιπόν μια ράμπα για να κάνεις ένα χώρο προσβάσιμο, πρέπει να έχεις στο μυαλό σου πώς θα προσφέρεις μια ποιοτική χωρική εμπειρία, ένα περιβάλλον που θα μπορεί να χρησιμοποιεί και να χαίρεται, που θα εκπληρώνει τα όνειρα και τις προσδοκίες του, ένας άνθρωπος και όχι ένα απρόσωπο αντικείμενο με μια συγκεκριμένη ακτίνα στροφής.»

………………………………………………

Τσαμπίκος Πετράς ,Αρχιτέκτων μηχανικός Ε.Μ.Π. Ασχολείται με θέματα προσβασιμότητας, καθώς και με τη διερεύνηση του τρόπου συμμετοχής των αισθήσεων στην αντίληψη του αρχιτεκτονικού χώρου.

……………………………………………….

[1] Η έννοια «κοινωνία για όλους» όπως διακηρύχθηκε στις 9 Μαΐου 2004 στην Ετήσια Γενική Συνέλευση του EIDD στην Στοκχόλμη.
[2] Morgan 1960:73
[3] Leonardo Da Vinci 1957:447
[4] ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ EIDD ΣΤΟΚΧΟΛΜΗ 2004, ελληνική μετάφραση, σελ.2
[5] Lifchez 1987:50

Βιβλιογραφία:
Raymon Lifchez (1987), Rethinking Architecture – Design Students and Physically Disabled People, University of California
ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ EIDD ΣΤΟΚΧΟΛΜΗ 2004, ελληνική μετάφραση > http://www.designforalleurope.org/Design-for-All/EIDD-Documents/Stockholm-Declaration/
Morris Hickey Morgan (1960), Vitruvius the ten books of Architecture, Dover Publication, New York
Leonardo Da Vinci(1957), The Cresset Press, London

 

http://www.greekarchitects.gr/gr/αρχιτεκτονικες-ματιες/εσύ-τι-ακτίνα-στροφής-έχεις-id2573

Advertisements
Explore posts in the same categories: Αρχιτεκτονική, Η πόλη που ονειρεύομαι

Ετικέτες: , , ,

You can comment below, or link to this permanent URL from your own site.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: