Αυτό δεν το έγραψε ο Πολύβιος!

Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

του Νίκου Σαραντάκου

Η επανάληψη είναι μήτηρ της μαθήσεως, λέει το παλιό σχολικό ρητό, και αφού βρισκόμαστε σε περίοδο εξετάσεων δεν είναι αταίριαστο να επαναλάβω εδώ ένα παλιότερο άρθρο του ιστολογίου, αφού μάλιστα είχαμε και επανάληψη του ερεθίσματος από το οποίο είχε προκύψει το αρχικό άρθρο. Οι τακτικοί αναγνώστες του ιστολογίου θα το θυμούνται, και ίσως θα στραβομουτσουνιάσουν διαβάζοντας τα ίδια πράγματα -τους ζητώ συγνώμη.

Ο λόγος για ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε το περασμένο Σάββατο στην Ελευθεροτυπία, με τίτλο Γλώσσα και Ιστορία, τα πρώτα θύματα. Συγγραφέας του ο κ. Χρίστος Στεργ. Μπελλές, που ίσως τον θυμάστε γιατί πρόπερσι μας είχε απασχολήσει ένα άλλο άρθρο του. Τώρα, όταν λέω ένα “άλλο” άρθρο του, είναι σχήμα λόγου, διότι στην πραγματικότητα το νεότερο άρθρο αντιγράφει (κοπυπαστηδόν) ολόκληρες παραγράφους του προηγούμενου, χωρίς να αλλάζει ούτε ένα γιώτα, αν και γενικά είναι συντομότερο. Αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, στο κάτω κάτω οι αναγνώστες των εφημερίδων έρχονται και παρέρχονται (ιδίως όταν και οι ίδιες οι εφημερίδες παρέρχονται, όπως στην περίπτωση της Ελευθεροτυπίας), κι αν ήταν έγκυρο το άρθρο του κ. Μπελλέ δεν θα πείραζε η επανάληψη αρκετών παραγράφων, αλλά δυστυχώς μόνο έγκυρα δεν είναι τα όσα γράφονται, οπότε αναγκάζομαι κι εγώ να ξαναγράψω.

Όπως και το παλιότερο άρθρο του κ. Μπελλέ, έτσι κι αυτό δεν μου άρεσε καθόλου. Το βρήκα τσαπατσούλικα γραμμένο, με όχι λίγα οξύμωρα και κλισέ, με κάμποσες λέξεις που αναρωτιέμαι αν ξέρει ο συγγραφέας τι σημαίνουν, αν και μερικά μαργαριτάρια του παλιότερου άρθρου δεν έχουν μεταφερθεί στο τωρινό. Επί της ουσίας, ο συγγραφέας κινδυνολογεί για τη δήθεν φθορά της γλώσσας, χωρίς να παραθέτει κανένα επιχείρημα –ή μάλλον με μόνο επιχείρημα τη διάδοση της λέξης «γαμάτο» στην αργκό των νέων. Και, το χειρότερο, (ξανα)πιάνω τον κ. Μπελλέ στα πράσα να χρησιμοποιεί ανύπαρκτα ρητά, κι αυτό είναι πιο σοβαρό.

Σαν παράδειγμα της τσαπατσουλιάς και των οξύμωρων, διαβάζουμε στην αρχή ότι καταντήσαμε, λέει, τη γλώσσα «πλοίο ξυλάρμενο που θαλασσοδέρνεται στα αβαθή και τελματώδη» -αυτή η συσσώρευση των κλισέ δημιουργεί εντύπωση οξύμωρου, διότι στα αβαθή και στα τελματώδη δεν μπορεί να θαλασσοδέρνεται ένα πλοίο –ή το ένα, αγαπητέ μου, ή το άλλο θα έχεις. Είναι σαν εκείνον που έγραφε: «ήταν ένα ύπουλο πισώπλατο χτύπημα…» και για να το κάνει ακόμα πιο απεχθές πρόσθεσε: «…κατάστηθα»! Το ίδιο οξύμωρα μου φαίνονται και τα «αυχμηρά περβόλια» διότι αυχμηρός θα πει κατάξερος, αλλά ας πούμε ότι εδώ λειτουργεί η ποιητική άδεια.

Τέλος πάντων, αυτά είναι και θέμα ύφους, σε κάποιους αρέσουν οι σαπουνόφουσκες, ας μην σταθούμε περισσότερο εδώ. Πάμε στο δεύτερο μέρος, στην ουσία των επιχειρημάτων. Καταρχάς, βρίσκω χυδαίες τις σπόντες του συγγραφέα για τον Τριανταφυλλίδη και τον Κριαρά (Μανόλη και Εμμανουήλ). Χυδαίες επειδή είναι αστήρικτες, αφού ο κ. Μπελλές ένα μόνο επιχείρημα φέρνει για να τεκμηριώσει τους ισχυρισμούς περί παρακμής της γλώσσας, τη λέξη «γαμάτος» (που την ορίζει ως “σύγχρονο δημοφιλή υπερθετικό του καλός”). Αυτό το «γαμάτος», κατά τον κ. Μπελλέ, στοιχειοθετεί ξεπούλημα και αλλοτρίωση της γλώσσας.

Σιγά τα λάχανα, αγαπητέ! Ώστε οι νέοι έχουν αργκό; Ώστε φτιάχνουν νεολογισμούς; Ευχαριστούμε για την πληροφορία! Και λοιπόν; Ούτε εμένα με γοητεύει το «γαμάτος», ακαλαίσθητο το βρίσκω, αλλά είναι πολύ επικίνδυνο να βγάζουμε συμπεράσματα για τη γλώσσα από μία και μόνο λέξη και μάλιστα από μια λέξη της αργκό, που μπορεί αύριο να αποδειχτεί παροδική και να ξεχαστεί, που ίσως έχει ήδη αρχίσει να μπαγιατεύει, αφού πλέον ο σύγχρονος δημοφιλής υπερθετικός είναι “δεν υπάρχει” -αλλάζει γρήγορα η γλώσσα των νέων και πιάνει αδιάβαστους όσους παστώνουν τα προπέρσινα κοπίδια. Δεν ξέρω αν το “γαμάτο” θα ξεχαστεί σε πέντε-δέκα χρόνια, η γλώσσα έχει διαψεύσει πολλούς που επιχείρησαν να προφητέψουν τις εξελίξεις της, ξέρω όμως, για παράδειγμα, ότι πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια κάποιοι άλλοι ανησυχούντες λόγιοι είχαν προφητέψει τον θάνατο της γλώσσας μας με αφορμή τη διάδοση ενός άλλου δημοφιλούς υπερθετικού του καλός (κοίτα σύμπτωση), της λέξης «καλυτερότερος». Ποιος χρησιμοποιεί σήμερα τον καλυτερότερο; Κανείς. Μόδα ήταν και πέρασε. Έτσι μπορεί να περάσει κι ο γαμάτος και να ξεχαστεί.

Αλλά έστω ότι δεν ξεχνιέται –γιατί είναι τόσο κακό που υπάρχει; Επειδή δεν ξέρουμε το «άριστος, κάλλιστος» λέει ο κ. Μπελλές. Σοβαρά; Δεν υπάρχουν δηλαδή επίπεδα ύφους; Αλλού φοράμε το φράκο και λέμε «κάλλιστος, άριστος», αλλού πουκάμισο και παντελόνι και λέμε «πολύ καλός, εξαιρετικός», αλλού σορτσάκι ή μαγιό και λέμε «γαμάτος, και γαμώ, άπαιχτος, δεν υπάρχει». Καλό είναι το φράκο, αλλά δεν το φοράμε μέσα στο σπίτι, ούτε όταν πηγαίνουμε για μπάνιο –ακόμα και ο κ. Μπελλές, φαντάζομαι, δεν θα λέει πάντα «άριστος, κάλλιστος». Στάθηκα κάπως περισσότερο στο σημείο αυτό διότι δεν βρήκα κανένα άλλο επιχείρημα του κ. Μπελλέ για τη δήθεν παρακμή της γλώσσας.

Αλλά περνάω στο κουσούρι του άρθρου του που κατ’ εμέ είναι το σοβαρότερο, και εννοώ τη χρήση χαλκευμένων στοιχείων. Λέγοντάς το αυτό δεν εννοώ το ότι βρίσκει στο  βιβλίο Ιστορίας της Γ’ Γυμνασίου «μετά βίας πέντε σελίδες αφιερωμένες στην Επανάσταση του 1821, ενώ στην κρίση του χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης, το 1929, επτά». Τις μέτρησα κι εγώ βέβαια, και το 1821 έχει δέκα σελίδες (διότι τη Φιλική Εταιρεία και το Ναβαρίνο θα τα προσμετρήσουμε κι αυτά στο 1821), ενώ η κρίση του χρηματιστηρίου έχει 3-5 σελίδες, αλλά ο κ. Μ. τις βγάζει εφτά επειδή προσμετράει και την ενότητα που μιλάει για φασισμό, ναζισμό, εβραίους, Στάλιν. Αλλά αυτό δεν είναι καραμπινάτη χάλκευση, είναι, ας πούμε, δημιουργική λογιστική.

Όμως, εκνευρίζομαι πολύ όταν διαβάζω για το ρητό του Πολύβιου «εν καιροίς χαλεποίς μέμνησο της γλώσσης». Πού το βρήκατε το ρητό αυτό, φίλτατε; Έγραψε τέτοιο πράγμα ο Πολύβιος; Όχι, πουθενά. Ψάξτε το και μόνοι σας αν δεν με πιστεύετε, τώρα με τη νέα τεχνολογία είναι παιχνιδάκι, ο Πολύβιος μία και μόνη φορά χρησιμοποιεί τη λέξη «γλώσσα»: ἄλλη δ΄ ἄλλων γλῶσσα, Ιστ. 15.12.9 (συγνώμη για τα σκουληκάκια). Ο Πολύβιος επίσης δεν χρησιμοποιεί ποτέ τη λέξη «καιρός».

Μήπως όμως είπε κάποιος άλλος το ρητό; Όχι. Έψαξα στο TLG, σε ολάκερη την αρχαία και μεσαιωνική γραμματεία, δεν το βρήκα πουθενά. Έχω μάλιστα την αίσθηση ότι το ρητό αυτό δεν μπορεί να το είχε πει αρχαίος, ότι είναι μετάφραση από τα νέα ελληνικά, από το «σε χαλεπούς καιρούς…» Γενικότερα, κανείς συγγραφέας της προχριστιανικής εποχής δεν χρησιμοποιεί την έκφραση «χαλεποί καιροί». Πρώτη φορά τη βρίσκουμε σε μια επιστολή του Παύλου: Τοτο δ γνωσκε͵ τι ν σχταις μραις νστσονται καιρο χαλεπο· Αλλά και αυτό το «μέμνησο της γλώσσης» εντελώς αστείο μου φαίνεται σε κείμενο αρχαίο. Έψαξα και βρήκα ότι σε όλη την αρχαία γραμματεία μία μόνο φορά χρησιμοποιείται η γλώσσα σε συνδυασμό με το ρήμα μιμνήσκω, στον Αθήναιο: γλσσης δ μμνηται ριστοφνης ν Ταγηνιστας. Μόνο που εννοεί, θαρρώ, τη γλώσσα το ψάρι! Νομίζω μάλιστα ότι έτσι έναρθρο (“της γλώσσης”) δεν θα το έλεγαν οι αρχαίοι. Το “μέμνησο της γλώσσης” κάνει μπαμ από μακριά πως είναι μοντέρνο.

Άρα, ανακεφαλαιώνω: το ρητό «εν καιροίς χαλεποίς μέμνησο της γλώσσης» που ο κ. Μπελλές αποδίδει στον Πολύβιο δεν το έγραψε ούτε ο Πολύβιος, ούτε κανείς άλλος αρχαίος. Είναι τάχα τόσο σοβαρό αυτό, να χρησιμοποιεί δηλαδή ο κ. Μπελλές μουσαντένιο ρητό; Είναι, γιατί είτε το κάνει από ανεντιμότητα (δηλ. χαλκεύει ο ίδιος το ρητό) είτε από επιπολαιότητα (το βρήκε κάπου και το ξεσήκωσε χωρίς να ψυλλιαστεί την απάτη και χωρίς να το τσεκάρει) αυτό το ένα περιστατικό σημαίνει ότι δεν μπορείς να βασίζεσαι σε όσα λέει διότι είναι εξίσου αναξιόπιστα. Στο πρώτο μου άρθρο είχα γράψει ότι “Αν βρει κάποιος κείμενο του Πολύβιου όπου να υπάρχει το ρητό με τους χαλεπούς καιρούς και το μέμνησο της γλώσσης, εγώ θα κάνω εδαφιαίες μετάνοιες και θα ζητήσω ταπεινά συγνώμη από τον κ. Μπελλέ που τον έθιξα άδικα. Ως τότε όμως, δικαιούμαι να θεωρώ το ρητό κατασκευασμένο και τον ίδιον αναξιόπιστον”, δέσμευση που την επαναλαμβάνω και τώρα αν και θεωρώ αδύνατο να βρεθεί τέτοιο ρητό. Από την έρευνα στο γκουγκλ προκύπτει ότι πρώτος διδάξας (ή χαλκεύσας) το ψευδοπολυβιακό ρητό μάλλον είναι ο ίδιος ο κ. Μπελλές, αλλά αυτό δεν έχει μεγάλη σημασία, σημασία έχει ότι λέγεται και επαναλαμβάνεται μια αγλωσσολόγητη μπούρδα, φτάνοντας μάλιστα να το επαναλαμβάνει και φιλόλογος βουλευτής σε συνεδρίαση της Βουλής (ευτυχώς που οι βουλευτές δεν ασκούν το επάγγελμά τους).

Όσο για το άλλο ρητό που παραθέτει ο κ. Μπελλές, ότι ο Κικέρων είπε τάχα πως «ει θεοί διαλέγονται, τη των Ελλήνων γλώττη χρώνται», και γι’ αυτό έχω βάσιμες υποψίες ότι είναι κατασκευασμένο. Όπως είχαμε αναφέρει στο προηγούμενο άρθρο, οι αρχαίοι θα έλεγαν, θαρρώ, “τη των Ελλήνων φωνή”, όχι “γλώττη”, αλλά κρατάω μια επιφύλαξη διότι μπορεί το ρητό να υπάρχει στα λατινικά και να το έχει κάποιος μεταφράσει αρχαιοπρεπώς. Επιφυλάξεις έχω και για το ρητό του Μιτεράν, αλλά δεν είναι εύκολο να ψάξω.

Όταν είχαμε πρωτοσυζητήσει το παρεμφερές άρθρο του κ. Μπελλέ, είχαν γίνει αρκετά πανέξυπνα σχόλια και πολλοί φίλοι είχαν συνθέσει θαυμάσια σατιρικά στιχουργήματα εμπνευσμένα από τις λέξεις που χρησιμοποιούσε ο αρθρογράφος. Δεν έχει νόημα να τα επαναλάβω όλα εδώ, αλλά θα τελειώσω με ένα ποίημα του Κορνήλιου, γραμμένο “τη των Ελλήνων γλώττη” όπως δεν θα έλεγαν οι αρχαίοι, με τα σκουληκάκια του, όλα κομπλέ:

Μονάχη ἔγνοια ἡ γλῶσσα μου εἰς αὐχμηρὰς ἡμέρας,
ὑψοῦται ἐντός μου φρόνημα ὡς τοῦ Δαυΐδ τὸ κέρας
κι ὑπερφιάλως φυσιῶ πληρῶν τὰ στήθη πάλιν
ἀέρος ὁδηγοῦντος με εἰς πνεύματος κραιπάλην.
Δι’ ὃ στεφθεὶς τὰς δάφνας μου περιπατῶ λευχείμων,
φωνῇ πατρίῳ χρώμενος εἰς ὕφος κομπορρῆμον,
ἐνίοτε τὸν δάκτυλον κινῶν καὶ διαγράφων
μικρόν τι τόξον νοητὸν πλησίον τῶν κροτάφων
ἐν ᾧ τῆς ἐπηρμένης μου ὀφρύος τὰς καμπύλας
καθύπερθεν τοῦ ῥινικοῦ σωλῆνος περιστείλας
ἀναφωνῶ ἐξοργισθεὶς κἀγὼ ὡς νέος Κάτων:
“ποῖ πλέον πορευόμεθα προφέροντες “γαμᾶτον”;”

 

 http://sarantakos.wordpress.com/2013/05/24/polyviobelles/

Advertisements
Explore posts in the same categories: Νίκος Σαραντάκος

Ετικέτες: , ,

You can comment below, or link to this permanent URL from your own site.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: